Wartości ujawniają się w decyzjach, czyli o tym, co wybieramy, gdy wybór zaczyna kosztować

Co zawiera artykuł:

1. Świat pełen odpowiedzi i jednocześnie ubogi w pytania

2. Pierwszy moment prawdy: odwaga zaczyna się od pytania

3. Sens nie pokazuje celu, ale wskazuje kierunek

4. Drugi moment prawdy: kiedy sukces przestaje wystarczać

5. Prawdziwa przynależność zaczyna się od odwagi

6. Trzeci moment prawdy: wartości pod presją

7. Za co jesteśmy gotowi zapłacić?

8. Zatrzymaj się na chwilę: jak rozpoznać własne wartości?

Świat pełen odpowiedzi i jednocześnie ubogi w pytania

Dlaczego tak rzadko zastanawiamy się nad wartościami, skoro to one stoją za większością naszych decyzji?

Przez lata pracy z przedsiębiorcami, liderami i zespołami zauważyłam pewną prawidłowość. Ludzie potrafią godzinami rozmawiać o celach, wynikach, planach czy też o tym, gdzie chcą być za rok, pięć czy dziesięć lat. Znacznie rzadziej rozmawiają o tym, co jest dla nich naprawdę ważne.

Osobiście czuję w sobie na to dużą niezgodę, ponieważ to właśnie wartości stoją za większością decyzji, które podejmujemy każdego dnia.

To one wpływają na to, jaką pracę wybieramy, z kim budujemy relacje, na co poświęcamy czas, jak reagujemy w sytuacjach konfliktowych i gdzie stawiamy granice. To one decydują o tym, czy zostajemy w miejscu, które przestało nam służyć, czy znajdujemy w sobie odwagę, by odejść. Czy wybieramy bezpieczeństwo, czy rozwój? Czy lojalność wobec innych, czy wierność samym sobie?

Paradoks polega na tym, że choć wartości wpływają na większość naszych wyborów, to wielu z nas nie potrafi ich nazwać.

Przez dużą część życia nie jest nam to zresztą potrzebne. Idziemy do szkoły. Wybieramy studia. Szukamy pracy. Awansujemy. Zakładamy rodziny. Realizujemy cele, które często wydają się oczywiste, bo zostały uznane za oczywiste przez otoczenie, w którym dorastaliśmy. Rzadko zatrzymujemy się, by zadać sobie pytanie: czy kierunek, w którym zmierzamy, jest rzeczywiście naszym kierunkiem?

Ja sama zaczęłam świadomie przyglądać się wartościom stosunkowo późno. Nie miało to miejsca, gdy budowałam karierę zawodową, ale wtedy, gdy zaczęłam zadawać sobie pytania: jak naprawdę chcę żyć i pracować? Kiedy zaczęłam redefiniować własną tożsamość, zrozumiałam, że wartości nie są abstrakcyjnymi pojęciami zapisanymi w książkach psychologicznych ani hasłami umieszczanymi na ścianach firm, tylko są kompasem.

Nie podejmują za nas decyzji i nie zdejmują z nas odpowiedzialności za wybór. Pomagają jednak odróżnić to, co naprawdę jest nasze, od tego, czego oczekują od nas inni.
Być może właśnie dlatego o wartościach najczęściej zaczynamy myśleć wtedy, gdy znajdujemy się na rozdrożu; kiedy dotychczasowe odpowiedzi przestają działać; kiedy sukces nie daje satysfakcji; kiedy bezpieczeństwo zaczyna przypominać klatkę; kiedy pojawia się pytanie: „Co dalej?”.

W kolejnych latach wielokrotnie obserwowałam takie momenty zarówno w życiu prywatnym ludzi, jak i w biznesie. Historie, które pozornie nie miały ze sobą nic wspólnego:

• młoda dziewczyna wybierająca szkołę artystyczną zamiast bezpiecznej ścieżki zawodowej,
• doświadczony lider rezygnujący z pracy bez nowej oferty,
• firma, która decyduje się rozstać z ważnym klientem, aby chronić własnych ludzi.

Dopiero z perspektywy czasu dostrzegłam, że wszystkie te historie łączyło jedno pytanie: „Co jest dla mnie naprawdę ważne?”. Uważam, że wartości nie są deklaracjami. O tym, w co wierzymy, świadczą nasze decyzje, które podejmujemy wtedy, gdy ponosimy koszt.

Pierwszy moment prawdy: odwaga zaczyna się od pytania

Dziś myślę o tych historiach jak o różnych odpowiedziach na to samo pytanie. Pierwszą z nich usłyszałam kilka lat temu od młodej dziewczyny, która próbowała podjąć decyzję, co dalej zrobić ze swoim życiem.

Rozważała programowanie. Nie było w tym żadnej fascynacji tym obszarem. Powód był znacznie prostszy.

– Tam są pieniądze.

To zdanie nie zrobiło na mnie większego wrażenia, ponieważ przez lata pracy z ludźmi słyszałam je wielokrotnie. Czasem zamiast programowania pojawiały się: prawo, medycyna, finanse czy marketing. Mechanizm był jednak ten sam – decyzja miała być rozsądna. Miała dawać bezpieczeństwo i zwiększać szanse na dobrą przyszłość.

Rzadziej pojawiało się inne pytanie:
– A czego Ty właściwie chcesz?

Zaczęłyśmy rozmawiać. Nie była to rozmowa o zawodach przyszłości, zarobkach czy o tym, co opłaca się studiować. Rozmawiałyśmy o niej: co lubi robić? Co sprawia jej przyjemność? W czym naturalnie się zatraca? O rzeczach, które przez lata pozostawały na marginesie, bo wydawały się niewystarczająco poważne, by budować wokół nich przyszłość.

W pewnym momencie pojawił się temat rysowania, malowania i tworzenia. Okazało się, że te aktywności towarzyszyły jej od dawna. Były obecne w jej życiu, ale nigdy nie zostały potraktowane jako coś więcej niż hobby. Nikt wcześniej nie powiedział jej, że talent artystyczny może być czymś, co warto rozwijać oraz że pasja nie musi być tylko dodatkiem do „prawdziwego życia”.

To był moment, w którym po raz pierwszy zaczęła zadawać sobie inne pytania – o to, co jest dla niej ważne, a nie o to, co jest rozsądne czy czego inni oczekują.
Kilka miesięcy później podjęła decyzję, która z zewnątrz mogła wydawać się ryzykowna. Zrezygnowała z pracy, która coraz bardziej ją obciążała i odbierała energię. Nie była to impulsywna ucieczka. Wręcz przeciwnie. Świadomie wykorzystała wcześniejsze miesiące, aby stworzyć sobie finansową poduszkę bezpieczeństwa i przestrzeń na kolejny krok.
Ten kolejny krok nie oznaczał jeszcze sukcesu. Czekało ją dużo pracy.

Przez wiele miesięcy przygotowywała portfolio potrzebne do rekrutacji na studia artystyczne. Dzień po dniu. Tydzień po tygodniu. Bez gwarancji, że się uda. Bez pewności, że obrany kierunek okaże się właściwy. Miała jedynie przekonanie, że chce dać sobie szansę.

Ostatecznie dostała się na studia artystyczne. Dziś realizuje projekty edukacyjne i artystyczne, prowadzi warsztaty, bierze udział w międzynarodowych programach, otrzymała stypendium rektora dla najlepszych studentów i angażuje się w działania, których jeszcze kilka lat wcześniej nie potrafiła sobie nawet wyobrazić.

Wiesz, co mnie najbardziej porusza w tej całej historii? Moment, w którym przestała pytać: „Gdzie są pieniądze?” i zaczęła pytać: „Co jest naprawdę moje?”.

Być może właśnie tak zaczyna się odkrywanie własnych wartości. Nie od wielkich deklaracji, tylko od odwagi, by potraktować poważnie to, co od dawna cicho domaga się naszej uwagi.

Sens nie pokazuje celu, ale wskazuje kierunek

Historia tej młodej dziewczyny przypomniała mi myśl Viktora Frankla, austriackiego psychiatry, neurologa i autora książki „Człowiek w poszukiwaniu sensu”. Frankl przeżył Holokaust. W obozach koncentracyjnych stracił niemal całą swoją rodzinę. Po wojnie próbował zrozumieć coś, co dla wielu wydawało się niemożliwe do wyjaśnienia: dlaczego niektórzy ludzie potrafili zachować wewnętrzną siłę nawet w najbardziej nieludzkich warunkach? Nie znalazł jednej prostej odpowiedzi. Wielokrotnie wracał jednak do przekonania, że człowiek jest w stanie znieść niemal każde „jak”, jeśli zna swoje „dlaczego”.

Choć od czasów Frankla minęły dziesięciolecia, a nasze codzienne wyzwania trudno porównywać do doświadczeń wojny, to jego obserwacja pozostaje zaskakująco aktualna, ponieważ każda ważna decyzja wiąże się z niepewnością.

Nikt nie mógł obiecać tej dziewczynie, że dostanie się na wymarzone studia. Nikt nie mógł zagwarantować, że odnajdzie swoje miejsce. Nikt nie mógł zapewnić jej sukcesu. Mimo to ona przez wiele miesięcy konsekwentnie przygotowywała portfolio i budowała nową drogę dla siebie, bo po raz pierwszy wiedziała, po co to robi.

Coraz częściej myślę, że wartości pełnią w naszym życiu podobną rolę. Nie gwarantują sukcesu, nie eliminują lęku, nie zdejmują z nas odpowiedzialności za decyzje, ale pomagają odnaleźć sens w drodze – nawet wtedy, gdy nie znamy jeszcze jej końca.

Są czymś w rodzaju wewnętrznego kompasu, który pomaga utrzymać kierunek wtedy, gdy zaczynamy wątpić.

Drugi moment prawdy: kiedy sukces przestaje wystarczać

Pierwsza historia była o odnajdywaniu własnego kompasu. Druga zaczyna się w momencie, gdy ten kompas pokazuje kierunek, którego wcale nie chcemy zobaczyć. Kilka tygodni temu rozmawiałam z moim dobrym znajomym. Znamy się od kilku lat. Poznaliśmy się przy okazji jednej z rekrutacji i od tamtej pory od czasu do czasu wracamy do rozmów o pracy, rozwoju i życiu.

Tym razem poinformował mnie o decyzji, której się nie spodziewałam. Złożył wypowiedzenie i nie miał jeszcze nowej pracy. Nie miał także przygotowanego szczegółowego planu. Nie wiedział nawet, czy zostanie w branży marketingowej, z którą był związany przez ostatnie lata. Wiedział jedynie, że nie chce już dłużej zostawać w miejscu, które od dawna było niezgodne z tym, co uważa za znaczące.

Przez ponad rok pracował w organizacji, która miała być dla niego kolejnym krokiem w rozwoju. Zamiast tego stała się lekcją tego, jak wygląda życie zawodowe pozbawione spójności.

Podczas rekrutacji usłyszał o budowaniu nowego obszaru biznesowego, współpracy z agencją i możliwości tworzenia zespołu. Kilka miesięcy później większość tych planów przestała istnieć. Kierunek zmieniono. Priorytety zmieniono. Zakres odpowiedzialności zmieniono. Nie był to jednorazowy przypadek. Cele zmieniały się z miesiąca na miesiąc. Rozpoczynano projekty, które po chwili porzucano. Decyzje były podejmowane bez wyjaśnienia szerszego kontekstu. Pomysły pojawiały się nagle i równie szybko znikały.

W pewnym momencie firma zrezygnowała z zespołu grafików, zakładając, że ich pracę przejmie sztuczna inteligencja. Kilka miesięcy później konieczne było ponowne zatrudnienie specjalistów, ponieważ rzeczywistość okazała się bardziej skomplikowana niż modne nagłówki.

Innym razem zespół otrzymał zadanie przebudowy strony internetowej w ciągu kilkunastu dni, mimo że osoby odpowiedzialne za projekt były już w pełni obciążone innymi obowiązkami.

W tym wszystkim kluczowe było to, co działo się pomiędzy tymi decyzjami. Chodzi o poczucie chaosu, brak kierunku, brak zaufania i przekonanie, że każda kolejna decyzja może zostać zmieniona jutro. W tej organizacji coraz trudniej było znaleźć przestrzeń na odpowiedzialność, rozwój i spokojne wykonywanie dobrej pracy.

Przez długi czas próbował sobie to tłumaczyć tym, że każda firma ma swoje problemy; że może kolejny kwartał będzie lepszy; że może trzeba po prostu wytrzymać. Myślę, że wielu z nas zna ten mechanizm. Rzadko odchodzimy po pierwszym niepokojącym sygnale. Najczęściej zostajemy jeszcze trochę. Potem jeszcze miesiąc. Pojawiają się myśli, że jeszcze tylko jeden projekt, jeszcze jedna rozmowa, jeszcze jedna obietnica zmiany. W końcu przychodzi moment, w którym trzeba zadać sobie pytanie: „Czy to miejsce jest zgodne z tym, co jest dla mnie ważne”?

W przypadku Marcina odpowiedź okazała się przecząca. Choć wiem, że nie zna jeszcze wszystkich kolejnych kroków, to podjął decyzję, która dla wielu osób wydaje się nieracjonalna. Odszedł bez gotowego planu i zrobił to, aby odzyskać przestrzeń na znalezienie własnego kierunku.

Tu wracam do mojego ujęcia, że wartości stanowią nasz kompas. Nie zawsze pokazuje nam, dokąd mamy iść, ale zdarza się, że najpierw bardzo wyraźnie pokazuje nam, gdzie nie powinniśmy już zostawać.

Historie tych dwóch osób są zupełnie różne. Jedna opowiada o odkrywaniu własnej drogi, druga – o odwadze zejścia z drogi, która przestała być właściwa. W mojej ocenie łączy je to, że obie osoby w pewnym momencie zdecydowały się zaufać sobie bardziej niż gotowym scenariuszom. Jednym z najtrudniejszych wyzwań, gdy podejmujemy decyzje zgodne z wartościami, jest zmierzenie się ze świadomością, że nie dostajemy w pakiecie gwarancji sukcesu.

Nie wiemy, czy nowa droga okaże się właściwa. Nie wiemy, czy inni zrozumieją naszą decyzję. Nie wiemy nawet, czy za kilka miesięcy nadal będziemy przekonani, że była słuszna. Wiemy jedynie, że pozostanie w miejscu byłoby niezgodne z nami.

Prawdziwa przynależność zaczyna się od odwagi

Brené Brown w książce „Z odwagą w nieznane” napisała o prawdziwej przynależności jako o zdolności pozostania wiernym sobie nawet wtedy, gdy oznacza to wejście na nieznany teren. Nazywa tę przestrzeń bezdrożem, czyli miejscem pozbawionym gotowych odpowiedzi, nieprzewidywalnym i często samotnym.

To właśnie tam, jej zdaniem, rodzi się prawdziwa odwaga. Nie wtedy, gdy mamy pewność. Nie wtedy, gdy znamy wynik. Pojawia się ona wtedy, gdy decydujemy się zrobić kolejny krok pomimo niepewności. Świetnie to obrazuje myśl Josepha Campbella, przywoływana przez Brown: „Jeśli zobaczysz przed sobą dokładnie wytyczoną ścieżkę, to możesz mieć pewność, że to nie jest Twoja ścieżka. Swoją własną ścieżkę wytyczasz wraz z każdym kolejnym krokiem. Właśnie dlatego to jest Twoja ścieżka.”

Przez lata wydawało mi się, że największym wyzwaniem jest odkrycie własnych wartości. Dziś coraz częściej myślę, że znacznie trudniejsze jest życie w zgodzie z nimi. Wartości nie są testowane wtedy, gdy wszystko układa się po naszej myśli. Są testowane wtedy, gdy decyzja wymaga od nas rezygnacji z bezpieczeństwa, wygody, statusu lub oczekiwań innych ludzi. Właśnie wtedy wartości przestają być deklaracją i stają się wyborem.

Trzeci moment prawdy: wartości pod presją

Organizacje, w których pracujemy, także stają przed momentami, w których muszą odpowiedzieć sobie na pytanie, co jest dla nich naprawdę ważne. Przez kilkanaście lat pracy w różnych miejscach wielokrotnie słyszałam o wartościach. Widziałam je zapisane na stronach internetowych, w prezentacjach, strategiach, materiałach onboardingowych czy nawet na ścianach. Pojawiały się tam takie hasła jak: odpowiedzialność, odwaga, wpływ.

Z czasem zaczęłam jednak zauważać, że same deklaracje niewiele znaczą. Prawdziwe znaczenie wartości poznajemy dopiero wtedy, gdy ich realizacja zaczyna coś kosztować.
Jedna z historii, która szczególnie zapadła mi w pamięć, wydarzyła się kilka lat temu. Odpowiadałam wtedy za zespół realizujący projekty dla jednego z ważniejszych klientów firmy. Przez długi czas współpraca przebiegała dobrze, aż do momentu, gdy po stronie klienta pojawiła się nowa osoba odpowiedzialna za współpracę.

Na początku były to pojedyncze sygnały, m.in. coraz ostrzejsze komentarze, podważanie kompetencji osób po stronie klienta, oczekiwania, które zmieniały się z tygodnia na tydzień. Z czasem zaczęło jednak chodzić o coś znacznie więcej niż sposób prowadzenia projektu.

Postawa na spotkaniach zaczęła mieć formę pasywno-agresywną. Ludzie z mojego zespołu zaczęli bać się zabierać głos. Coraz częściej obserwowałam napięcie, które nie kończyło się wraz ze spotkaniem, ale wracało do biura razem z zespołem. Pamiętam rozmowy z ludźmi, którzy zastanawiali się, co tym razem usłyszą. Pamiętam frustrację i bezsilność. Pamiętam też moment, w którym coraz wyraźniej zaczęliśmy zadawać sobie pytanie, gdzie przebiega granica. Mieliśmy jednak świadomość, że za tą współpracą stały konkretne pieniądze, kolejne projekty, kolejne możliwości biznesowe. Rozwiązanie umowy nie było decyzją wygodną ani oczywistą.

Przez kolejne tygodnie wracaliśmy do jednego wniosku. Jeżeli mówimy, że szanujemy ludzi, to nie możemy zgadzać się na sytuację, która odbiera im poczucie bezpieczeństwa. Jeżeli mówimy, że troska o ludzi jest dla nas ważna, to musi być ważna również wtedy, gdy jej obrona wiąże się z kosztami. Ostatecznie wraz z zarządem podjęliśmy decyzję o zakończeniu współpracy.

Do dziś uważam, że była to jedna z najważniejszych lekcji dotyczących wartości, jaką wyniosłam z biznesu, ponieważ po raz pierwszy zobaczyłam, że wartości są granicami. Pokazują, na co jesteśmy gotowi się zgodzić i czego nie jesteśmy już gotowi poświęcić, nawet jeśli oznacza to utratę pieniędzy, komfortu czy biznesowej szansy.

Za co jesteśmy gotowi zapłacić?

Z ciekawością obserwuję zmiany, które zachodzą wokół nas. Rozwój technologii, sztucznej inteligencji, mediów społecznościowych i nowych modeli pracy sprawia, że świat zmienia się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej.

Paradoksalnie im więcej odpowiedzi znajdujemy na pytanie „jak coś zrobić?” lub „jak dotrzeć do wyznaczonego celu?”, tym rzadziej zatrzymujemy się przy pytaniu „po co to robimy?”.

Mam poczucie, że żyjemy w świecie pełnym odpowiedzi i bardzo ubogim w pytania. Od najmłodszych lat uczymy się, jak zdobywać dobre oceny, budować karierę, osiągać cele i być skutecznym. Znacznie rzadziej uczymy się odpowiadać na pytanie, co jest dla nas naprawdę ważne, a przecież to właśnie od odpowiedzi na to pytanie zależy kierunek większości decyzji, które podejmujemy później.

Patrząc na młodą dziewczynę, która odważyła się pójść własną drogą, na człowieka, który zdecydował się odejść z miejsca niezgodnego z jego wartościami, czy na organizację, która postawiła ludzi ponad biznesową wygodę, widzę jeden wspólny mianownik – żadna z tych decyzji nie była łatwa, a każda coś kosztowała. Każda wymagała odwagi.

Dla mnie największym ryzykiem nie jest podjęcie złej decyzji. Największym ryzykiem jest spędzenie wielu lat na realizowaniu życia, które nie jest nasze. Życia zbudowanego na oczekiwaniach innych ludzi, społecznych definicjach sukcesu i celach, których nigdy świadomie nie wybraliśmy. Z tego powodu nie interesuje mnie to, jakie wartości deklarują ludzie i organizacje. Znacznie bardziej interesuje mnie to, jakie decyzje podejmują wtedy, gdy te wartości zostają wystawione na próbę. Wierzę w to, że wartości nie są tym, co deklarujemy. Są tym, za co jesteśmy gotowi zapłacić.

Zatrzymaj się na chwilę: jak rozpoznać własne wartości?

Wierzę, że wartości nie są tym, co deklarujemy. Są tym, za co jesteśmy gotowi zapłacić.

Jak więc rozpoznać własne wartości?

Myślę, że warto zacząć od przyjrzenia się temu, co budzi w nas emocje. Jakich ludzi podziwiamy? Jakie cechy szanujemy u innych? Co wywołuje nasz sprzeciw, złość lub poczucie niesprawiedliwości? Bardzo często właśnie tam kryją się wartości, które są dla nas ważne.

To jednak dopiero pierwszy krok. Równie ważne jest skonfrontowanie tych odpowiedzi z własnym życiem.

• Co zajmuje miejsce w moim kalendarzu?
• Na co przeznaczam swoją energię?
• Czego jest najwięcej w moich myślach i decyzjach?

Czy to, co robię każdego dnia, jest spójne z tym, co uważam za istotne? Jeżeli mówię, że ważna jest dla mnie rodzina, to czy znajduje ona swoje miejsce w moim życiu? Jeżeli deklaruję, że cenię zdrowie, rozwój lub wolność, to czy moje decyzje rzeczywiście to odzwierciedlają?

Czasami największą rozbieżność odkrywamy pomiędzy tym, co deklarujemy jako ważne, a tym, czemu faktycznie poświęcamy swoje życie.

Pomocne może być również przyjrzenie się własnym reakcjom. Po niektórych decyzjach czujemy spokój, nawet jeśli były trudne. Po innych pozostaje napięcie, ścisk w żołądku albo poczucie, że zdradziliśmy coś ważnego.

Nie sądzę, żeby życie w zgodzie z własnymi wartościami oznaczało brak lęku czy niepewności. Jestem jednak przekonana, że bardzo często towarzyszy mu wewnętrzna spójność i świadomość, że nawet jeśli droga jest trudna, idziemy w kierunku, który jest naprawdę nasz.

Na koniec zostawiam Cię z jednym pytaniem: „Czy sposób, w jaki żyję, odzwierciedla to, co uważam za naprawdę istotne?”.

Tekst Patrycja Kościołowska

Zdjęcia dzięki uprzejmości autorki

Patrycja Kościołowska od ponad 18 lat pracuje na styku strategii biznesowej, marketingu i rozwoju ludzi. Wspiera przedsiębiorców, liderów i organizacje w podejmowaniu decyzji, które pomagają budować trwały wzrost oraz rozwijać biznes w sposób świadomy i długoterminowy.
Jest autorką platformy enjoyGrowth!, współprowadzącą podcast W Algorytmach Internetu, mentorką w Fundacji Digital University. Coraz więcej czasu poświęca rozmowom o wartościach, sensie i odwadze podejmowania decyzji w zgodzie ze sobą. Fascynują ją historie ludzi, którzy decydują się zatrzymać, zakwestionować gotowe scenariusze i zbudować życie na własnych zasadach.